Trong xã hội hiện nay, với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, thông tin thì đời sống trên mạng xã hội đã không còn là ảo mà nó có liên hệ trực tiếp và ảnh hưởng đến đời sống thực của mỗi người. Đặc biệt, thông tin trên mạng xã hội có phạm vi tiếp cận rộng khắp, tốc độ lan truyền nhanh chóng và đặc biệt rất khó để kiểm soát. Do đó, mạng xã hội dễ bị lợi dụng để làm công cụ để xuyên tạc, bịa đặt, nói xấu người khác, gièm pha, làm mất uy tín của cá nhân, doanh nghiệp đối thủ…, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của các cá nhân, tổ chức là nạn nhân. Thậm chí đôi khi đơn giản chỉ vì muốn câu like, muốn được nổi tiếng trên cộng đồng mạng xã hội mà rất nhiều người sẵn sàng bịa đặt ra các câu chuyện “giật gân”, không có thật và đăng tải trên các trang mạng xã hội. Những tin đồn thất thiệt mới đây như người bán trà đá dùng nước rửa chân và bán cho khách, hai cô gái hiếp dâm một nam thanh niên hay vụ việc hai vợ chồng “sáng tác” tin đồn về dịch bệnh Ebola bùng phát tại Việt Nam năm 2016… lại chính là những tin đồn có sức lan tỏa trong cộng đồng mạng một cách khủng khiếp. Hậu quả của một số trường hợp, nạn nhân rơi vào trầm cảm, xấu hồ, không dám gặp ai, bị người khác soi mói, công việc, học tập, cơ hội bị ảnh hưởng chỉ vì những tin đồn thất thiệt, thậm chí tự tử vì không chịu đựng được áp lực từ dư luận.

Trong lĩnh vực kinh tế, Từ người buôn bán nhỏ lẻ cho đến các công ty, tập đoàn lớn, tất cả đều có thể trở thành nạn nhân của những thông tin thất thiệt, bôi nhọ trên mạng xã hội. Thông thường, đây là những thông tin bịa đặt, những thông tin chưa được cơ quan chức năng xác nhận hay những thông tin đã bị cắt xén và tỉa gọt có chủ đích, không còn đúng bản chất sự thật ban đầu. Do đó, một khi những thông tin đã được chỉnh sửa này bị phát tán trong môi trường công nghệ cao như hiện nay thì chỉ cần 1 giây sau khi bấm nút “gửi”, thiệt hại của chủ thể mà những thông tin trên hướng tới sẽ ngay lập tức phát sinh và đương nhiên, thiệt hại này không không chỉ là thiệt hại về tài sản mà nguy hiểm hơn là uy tín, thanh danh. Thậm chí đã có nhiều doanh nghiệp đã phá sản cũng chỉ vì những thông tin thất thiệt nói trên.
Ngoài sự thiếu hiểu biết pháp luật của người dân thì việc phát tán các thông tin thất thiệt trên internet còn bắt nguồn từ người sử dụng mạng nôn nóng, cả tin. Phần lớn trường hợp đều chưa thẩm định thông tin đã vội vàng chia sẻ, phát tán rộng rãi. Số khác cố tình phát tán để câu like, câu view. Họ không ý thức được hành vi của mình sẽ làm ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khác.
Theo kết quả khảo sát của Chương trình nghiên cứu Internet và Xã hội ‘VPIS’, Việt Nam hiện đang có hơn 35 triệu người sử dụng mạng xã hội (chiếm 37% dân số) với thời lượng trung bình dành cho mạng xã hội khoảng 2 giờ 18 phút mỗi ngày. Từ số liệu trên có thể thấy, nếu người sử dụng mạng không thận trọng trong việc đánh giá thông tin thì hậu quả để lại sẽ vô cùng lớn.
Vì vậy để ngăn chặn, phòng ngừa, ngoài việc xử phạt nghiêm minh các đối tượng cố có hành vi vi phạm để tăng tính răn đe, các ngành, các cấp cần đẩy mạnh tuyên truyền cho người dân ý thức tuân thủ pháp luật, chấp hành các quy định và nâng cao cảnh giác trong việc sử dụng Internet và mạng xã hội.
Quy định pháp luật và chế tài xử lý.
Việc đăng tải thông tin sai sự thật dù là trên môi trường mạng thông tin máy tính thì vẫn có thể coi là hành vi vi phạm pháp luật. Về nguyên tắc, mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải được xử lý nghiêm minh theo đúng các quy định của pháp luật. Tuy nhiên, khi xem xét đến hành vi phạm tội của các đối tượng cũng cần phải đánh giá tính chất, mức độ hành vi vi phạm, động cơ, mục đích để có thể xử lý theo theo qui định của pháp luật. Do nội dung đa dạng của các loại tin đồn, cùng với tính chất, ý chí chủ quan, mức độ, hậu quả khác nhau mà việc xử lý cụ thể cũng khác nhau”.
Chủ thể có hành vi đăng tải các thông tin thất thiệt có thể bị xử phạt hành chính, bổi thường thiệt hại hoặc thậm chí là bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Chủ thể chịu thiệt hại từ hành vi vi phạm pháp luật có quyền khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu chủ thể thực hiện hành vi bác bỏ thông tin đã đăng tải, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại theo quy định tại Điều 32, 34 và 584 Bộ luật Dân sự 2015.
Trên thực tế, pháp luật đã có các quy định, các chế tài về hành chính, dân sự và hình sự để xử lý những cá nhân, tổ chức có hành vi tung tin đồn thất thiệt, sai sự thật trên môi trường mạng, làm xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân khác. Cụ thể, điểm d khoản 1 Điều 5 Nghị định 72/2013/NĐ-CP ngày 15/7/2013 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng nghiêm cấm hành vi lợi dụng việc sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng nhằm mục đích đưa thông tin xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự và nhân phẩm của cá nhân. Tuỳ theo mức độ vi phạm, tính chất của hành vi mà người vi phạm sẽ bị xử lý như sau:
Về xử lý hành chính: Theo Khoản 1 Điều 2 và khoản 3 Điều 66 Nghị định 174/2013/NĐ-CP ngày 13/11/2013 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin và tần số vô tuyến điện, người có hành vi “cung cấp, trao đổi, truyền đưa hoặc lưu trữ, sử dụng thông tin số nhằm đe dọa, quấy rối, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác” sẽ bị phạt tiền từ 5.000.000 đống đến 10.000.000 đồng.
Bên cạnh đó, tại điểm a khoản 3 Điều 64 Nghị định 174/2013/NĐ-CP ngày 13/11/2013 cũng có quy định: người “cung cấp nội dung thông tin sai sự thật, vu khống, xuyên tạc, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức và danh dự, nhân phẩm của cá nhân” có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng.
Người có hành vi bịa đặt, loan tin, đưa tin không đúng sự thật về tình hình thị trường, giá cả hàng hóa, dịch vụ gây tâm lý hoang mang trong xã hội và bất ổn thị trường có thể bị xử phạt theo quy định của Nghị định 109/2013/NĐ-CP ngày 24/9/2013 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý giá, phí, lệ phí, hóa đơn…
Về xử lý hình sự:
Nếu hành vi vi phạm thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm, người tung tin đồn thất thiệt còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với các tội danh được quy định tại Điều 122 (Tội vu khống), Điều 226 (Tội sử dụng trái phép thông tin trên mạng và trong máy tính) Bộ luật Hình sự năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009.
Đối với tội vu khống người nào bịa đặt, loan truyền những điều biết rõ là bịa đặt nhằm xúc phạm danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác thì phạm tội vu khống và bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến hai năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến hai năm. Nếu phạm tội có tổ chức; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; hoặc phạm tội đối với nhiều người có thể bị phạt tù từ 01 đến 07 năm. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ một triệu đồng đến mười triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm. Hành vi bịa đặt được hiểu là việc tự nghĩ ra một điều gì đó mà không có thật đối với người khác để bôi nhọ, làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín, gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ.
Trong trường hợp chỉ phát tán thông tin nhưng dưới hình thức mạng máy tính, mạng viễn thông, mạng Internet thì sẽ bị xem xét chịu trách nhiệm hình sự với tội Tội sử dụng trái phép thông tin trên mạng và trong máy tính, “Người nào sử dụng trái phép thông tin trên mạng và trong máy tính, cũng như đưa vào mạng máy tính những thông tin trái với quy định của pháp luật gây hậu quả nghiêm trọng, đã bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính mà còn vi phạm”.
Hình phạt chính đối với các tội phạm này là cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, phạt tiền, ngoài ra còn có thể áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.
Do mức độ nghiêm trọng của hành vi nên Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017 vẫn coi hành vi trên là một trong những hành vi phải chịu trách nhiệm hình sự, đồng thời quy định cụ thể về tình tiết định tội cũng như định khu hình phạt nhằm tránh trường hợp bỏ lọt tội phạm. Mức phạt tiền đối với hành vi này được quy định tăng cao hơn so với mức phạt của Bộ luật hiện hành.
Về trách nhiệm dân sự:
Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015 đã quy định rõ, thông tin ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân được đăng tải trên phương tiện thông tin đại chúng nào thì phải được gỡ bỏ, cải chính bằng chính phương tiện thông tin đại chúng đó. Nếu thông tin này được cơ quan, tổ chức, cá nhân cất giữ thì phải được hủy bỏ. Trường hợp không xác định được người đã đưa tin ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của mình thì người bị đưa tin có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố thông tin đó là không đúng. Ngoài ra, cá nhân bị thông tin làm ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín thì ngoài quyền yêu cầu bác bỏ thông tin đó còn có quyền yêu cầu người đưa ra thông tin xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại.
Biện pháp phòng ngừa và đề xuất, kiến nghị.
Thực tế cho thấy mạng xã hội và các diễn đàn Internet được rất nhiều người theo dõi nên những ảnh hưởng của nó là rất lớn. Tuy nhiên, những thông tin phát tán rộng rãi trên mạng xã hội hoàn toàn không có ai kiểm chứng về sự chính xác, nhưng vẫn được đưa lên mạng khiến người tiếp nhận hoang mang, hoài nghi. Việc lập tài khoản mạng xã hội để bày tỏ ý kiến của mình hoặc bình luận là quyền của mỗi người. Nhưng, những quan điểm cá nhân hay những bình luận đó phải thể hiện tính xây dựng, phù hợp thuần phong mỹ tục, chứ không thể vì lạm dụng mạng Internet để đưa thông tin sai sự thực, xúc phạm nhân phẩm, danh dự của người khác. Đối với thông tin bôi nhọ, nói xấu, thông tin sai sự thật hay những hành vi nói tục, chửi bậy ở trên mạng xã hội, hoặc lợi dụng mạng xã hội, lợi dụng facebook, blog thì tùy vào mức độ, hậu quả mà có những chế tài xử lý khác nhau.
Vì vậy, cần phải có một chế tài đủ mạnh để đảm bảo một môi trường thông tin lành mạnh và sẽ là hành lang pháp lý cho việc phát ngôn, bảo đảm cho việc nhiều người có trách nhiệm hơn đối với lời nói, bài viết của mình.
Về phía người bị hại, khi có hành vi vi phạm xảy ra không phải ai và không phải trong trường hợp nào nạn nhân cũng mạnh dạn tố cáo, trình báo đến các cơ quan có thẩm quyền để được giải quyết nên tình trạng này ngày càng gia tăng. Trước tình hình hiện nay, muốn bảo vệ quyền lợi của bản thân và gia đình thì trước tiên, mỗi người nên hạn chế chia sẻ các thông tin cá nhân, hình ảnh của mình, người thân một cách công khai trên mạng xã hội để tránh bị kẻ xấu lợi dụng hình ảnh, thông tin cá nhân vào những mục đích trái pháp luật, trái đạo đức xã hội. Bên cạnh đó, nếu phát hiện có những tin tức, hình ảnh mang tính chất xuyên tạc, vu khống, giả mạo, làm xúc phạm đến danh dự, uy tín, hình ảnh của mình, người dân có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố thông tin đó là không đúng, ngoài ra người dân còn có quyền yêu cầu người đưa ra thông tin xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại. Để làm được điều đó, người dân hãy mạnh dạn tố cáo đến cơ quan công an hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.
Bên cạnh đó, Cơ quan chức năng cần có hướng dẫn hoặc xây dựng hệ thống để tiếp nhận thông tin từ người dân và tiến hành xác minh, điều tra, xử lý cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm pháp luật một cách nhanh chóng, hiệu quả.
Đối với các doanh nghiệp, khi phát hiện có sự cố thông tin sảy ra gây hại trực tiếp cho tổ chức mình thì các doanh nghiệp nên liên hệ trực tiếp với các công ty an ninh mạng có uy tín để xữ lý ngay các sự cố đó, tránh trường hợp khi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền vào cuộc thì mọi chuyện đã rồi, và lúc này các doanh nghiệp đã chịu hậu quả nặng nề hoặc mấp mé bờ vực phá sản. Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp phải có các biện pháp tự bảo vệ mình trước các thông tin thất thiệt trên mạng xã hội.
Tôi cho rằng nếu người dân biết áp dụng các biện pháp phù hợp để bảo vệ quyền và lợi ích của mình, tình trạng xâm phạm danh dự, uy tín, nhân phẩm của người khác thông qua việc phát tán thông tin sai sự thật sẽ ngày càng hạn chế hơn./.

(Luật sư Nguyễn Văn Hậu
Chủ tịch Trung tâm trọng tài thương mại Luật gia Việt Nam
Phó chủ tịch Hội Luật gia TP. Hồ Chí Minh )