Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đã có những bước phát triển quan trọng, từng bước hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Kinh tế thị trường đã mang lại những thành tưu to lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần phải giải quyết, trong đó có vấn đề đấu tranh phòng chống tội phạm kinh tế. Theo số liệu do Vụ tổng hợp Tòa àn nhân dân tối cao cung cấp, từ năm 2010 cả nước đã xét xử  803 vụ án với 1465 bị cáo về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, đến năm 2015 số vụ án đã lên đến 1199 vụ án với 2073 bị cáo. Các số liệu này cho thấy tình hình tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế ngày càng trở nên phức tạp, đáng báo động, trong đó buôn lậu là một trong những tội chiếm tỷ trọng lớn trong nhóm tội này. .

Ở nước ta, từ bộ luật hình sự năm 1985, buôn lậu đã được qui định là tội phạm với tội danh “ buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới”. Đến BLHS 1999, tội buôn lậu được qui định riêng biệt lần đầu tiên tại điều 153. Trong BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, tội buôn lậu được qui định tại điều 188. Qua những lần sửa đổi, bổ sung, qui định của pháp luật hình sự về tội buôn lậu đã có những thay đổi tích cực, phù hợp với thực tiễn đấu tranh, phòng chống tội phạm ở nước ta.
Điều 188 BLHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2017, có hiệu lực từ 1/1/2018 tội buôn lậu gồm 6 khoản, trong đó khoản từ 1 đến 5 quy định về trách nhiệm hình sự đối với cá nhân, riêng khoản 6 qui định về trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân phạm tội, khoản 1 nhà làm luật quy định mức phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm; Khoản 2 có mức phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm;
Khoản 3 và khoản 4 lấy căn cứ về giá trị vật phạm pháp hoặc thu lợi bất chính để làm căn cứ tăng nặng TNHS với các mức hình phạt lần lượt là: phạt tiền từ 1.500.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 7 năm đến 15 năm đối với khoản 3 và phạt tù từ 12 năm đến 20 năm đối với khoản 4.
Ngoài ra, điều 188 BLHS còn ghi nhận thêm trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội buôn lậu. Việc bổ sung trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân là cần thiết. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc thắt chặt hành lang pháp lý trong thời kỳ kinh tế Việt Nam hội nhập như hiện nay. Theo đó, pháp nhân phạm tội buôn lậu sẽ bị phạt tiền với mức thấp nhất là 300.000.000 và cao nhất là 15.000.000.000 đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm tùy thuộc vào mức độ phạm tội. Đặc biệt, nếu pháp nhân thương mại phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật hình sự 2015 thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
Hành vi buôn lậu xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế mà cụ thể là trật tự quản lý việc xuất, nhập khẩu hàng hóa. Mục đích của người phạm tội là thụ lợi bất chính. Biểu hiện của mục đích thu lợi là người phạm tội tìm cách trốn thuế xuất nhập khẩu. Những thủ đoạn phạm tội buôn lậu rất đa dạng, có thể kể đến một số hành vi như : Hành vi không khai báo với cơ quan Nhà nước có thẩm quyền về chủng loại, số lượng…; Khai báo gian dối như khai không đúng về số lượng, chủng loại…; Giả mạo giấy tờ; Hành vi trốn tránh sự kiểm soát của Hải quan hay các cơ quan quản lí cửa khẩu… Các hành vi trên được thực hiện bằng đường bộ, đường thủy, đường không hoặc đường bưu điện..Theo quy định của luật hình sự thì hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này. Nếu hậu quả do hành vi buôn lậu gây ra là nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thì người phạm tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khung hình phạt có mức cao hơn.
Buôn lậu đã và đang gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với kinh tế quốc dân. Hàng hóa buôn lậu, hàng hóa trốn thuế làm mất tính cân bằng trong cạnh tranh giữa hàng nội và hàng ngoại, đồng thời dẫn đến thất thu thuế, thất thu ngân sách nhà nước. Việc nhà nước ghi nhận và xử lý hành vi buôn lậu bằng pháp luật hình sự là một trong những công cụ có ý nghĩa quyết định trong đấu tranh phòng chống loại tội phạm này

(Nguyễn Thị Thanh Bình)